नोबेल यांनी लावला होता डायनामाईटचा शोध
स्टॉकहोम : वृत्तसंस्था
२०२५ च्या सर्व नोबेल पुरस्कारांची घोषणा झाली, पण चर्चेत राहिला तो शांततेचा नोबेल पुरस्कार. त्याला कारणही तसेच होते. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी त्यावर दावा केला आणि तो आपल्यालाच मिळावा, असा धमकीवजा इशाराही दिला होता. पण नोबेल समिती दबावापुढे झुकली नाही. व्हेनेझुएलाच्या विरोधी पक्षनेत्या मारिया मचाडो यांना यंदाचा शांततेचा नोबेल पुरस्कार जाहीर करण्यात आला. मारिया मचाडो यांनी लोकशाहीला वाचवण्यासाठी हुकूमशाहीविरोधात २० वर्षे संघर्ष केला. आल्फ्रेड नोबेल यांच्या नावाने दरवर्षी नोबेल पुरस्कार दिला जातो.
जगातील सर्वात प्रतिष्ठित पुरस्कार मानला जाणारा नोबेल पुरस्कार हा एका अशा व्यक्तीच्या नावाने दिला जातो, ज्याने विध्वंसाचे साधन असलेल्या डायनामाइटचा शोध लावला. आल्फ्रेड नोबेल असं त्या व्यक्तीचे नाव. डायनामाइटच्या शोधानंतर जगभरातील युद्धामध्ये त्याचा वापर होऊ लागला. त्यानंतर आल्फ्रेड नोबेलला त्यांची चूक उमजली आणि त्यांनी त्यातून मिळवलेली संपत्ती मानवतेच्या कल्याणासाठी लावली. त्यातून सुरू झालेला पुरस्कार म्हणजे नोबेल पुरस्कार.
आल्फ्रेड नोबेल
२१ ऑक्टोबर १८३३ रोजी स्वीडनमध्ये जन्मलेला आल्फ्रेड नोबेल हा रसायनशास्त्रज्ञ, अभियंता आणि संशोधक होता. त्याने आयुष्यात तब्बल ३५५ शोधांचे पेटंट घेतले. त्यातील सर्वात प्रसिद्ध शोध होता तो म्हणजे डायनामाइट, एक शक्तिशाली आणि तुलनेने सुरक्षित स्फोटक. नोबेलने १८६७ मध्ये नायट्रोग्लिसरीनला विशेष मातीमध्ये मिसळून डायनामाइट तयार केले. या शोधामुळे बांधकाम आणि खाणकाम क्षेत्रात मोठी क्रांती झाली. मात्र, नंतर या स्फोटकाचा वापर युद्धात आणि विध्वंसासाठीही होऊ लागला. एकदा आल्फ्रेड नोबेलच्या मृत्यूची अफवा पसरली आणि त्याची बातमीही वृत्तपत्रात छापून आली. वृत्तपत्रामध्ये आल्फ्रेड नोबेलचा उल्लेख 'मृत्यूचा व्यापारी' असा करण्यात आला होता.
नोबेल पुरस्काराची सुरुवात
आपल्या नावाशी मृत्यूचा व्यापारी हा शब्द जोडला गेल्याने नोबेल हादरला. लोकांच्या नजरेत आपला शोध चुकीच्या अर्थाने घेतला गेला, ही गोष्ट त्याला अस्वस्थ करत होती. त्याचमुळे त्याने मृत्यूपत्र लिहून ठेवले आणि आपली सर्व संपत्ती मानवजातीच्या कल्याणासाठी पुरस्कारांच्या रूपात वापरली जावी, अशी इच्छा व्यक्त केली. अशा प्रकारे १९०१ सालापासून नोबेल पुरस्कारांची सुरुवात झाली. डायनामाइटमुळे मिळालेल्या संपत्तीतूनच आज जगभरातील शास्त्रज्ञ, साहित्यिक आणि शांततेसाठी झटणाऱ्या कार्यकर्त्यांना सन्मानित केले जाते.
ऑस्लो येथे दिला जातो शांततेचा नोबेल
नोबेल पुरस्कार कोणाला दिले जावेत यासाठी एक समिती अभ्यास करते. त्यानंतर त्या-त्या क्षेत्रात नोबेल पुरस्कार दिले जातात. शांततेचा नोबेल पुरस्कार नॉर्वेची राजधानी ऑस्लो येथे दिला जातो, तर उर्वरित सर्व स्वीडनमधील स्टॉकहोम येथे दिले जातात.
या क्षेत्रांत दिले जातात नोबेल?
भौतिकशास्त्र
2. रसायनशास्त्र
3. वैद्यकशास्त्र (शारीरशास्त्र)
4. साहित्य
5. शांतता
6. अर्थशास्त्र
१९६८ पासून अर्थशास्त्रातील नोबेल
सुरुवातील अर्थशास्त्रासाठी नोबेल देण्यात येत नव्हता. पण १९६८ पासून या क्षेत्रात उल्लेखनीय काम करणाऱ्यांना हा पुरस्कार देण्यात येऊ लागला.
ड्युना यांना शांततेचा पहिला नोबेल
१९०१ मध्ये शांततेचा पहिला नोबेल पुरस्कार रेड क्रॉसचे संस्थापक हेन्री ड्युनाँ यांना मिळाला.
- मदर तेरेसा (१९७९)
- मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर (१९६४)
- नेल्सन मंडेला आणि एफ.डब्ल्यू. डी क्लार्क (१९९३)
- मलाला युसुफझाई आणि कैलाश सत्यार्थी (२०१४)
- नर्गेस मोहम्मदी (२०२३) यांनी महिलांच्या हक्कांसाठी संघर्ष करताना हा सन्मान मिळवला.
-२०५ सालचा पुरस्कार मारिया मचाडो यांना मिळाला.
महात्मा गांधींना पाच वेळा नामांकन
महात्मा गांधींना शांततेच्या नोबेल पुरस्कारासाठी १९३७, १९३८, १९३९, १९४७ आणि १९४८ या सालासाठी पाच वेळा नामांकन करण्यात आले होते. पण त्यांना नोबेल पुरस्कार मिळाला नाही. त्यांच्या मृत्यूपश्चात नोबेल समितीने त्यावर खंतही व्यक्त केली होती.
भारतातील नोबेल पुरस्कार विजेत्यांची यादी
रवींद्रनाथ टागोर (१९१३)
क्षेत्र : साहित्य : गीतांजली या काव्यसंग्रहासाठी नोबेल पुरस्कार. भारतीय आणि आशियाई म्हणून पहिले नोबेल विजेते.
सर सी. व्ही. रमन (१९३०) : क्षेत्र : भौतिकशास्त्र : रमन इफेक्ट या प्रकाशाच्या विखुरण्याच्या शोधासाठी नोबेल.
मदर तेरेसा (१९७९) : क्षेत्र : शांतता : गरीब, रुग्ण आणि निराधार लोकांसाठी मानवतावादी कार्य.
अमर्त्य सेन (१९९८) : क्षेत्र : अर्थशास्त्र : कल्याणकारी अर्थशास्त्र आणि गरिबी मापन क्षेत्रातील योगदान.
व्ही. एस. नायपॉल : (२००१) : क्षेत्र : साहित्य : भारतीय वंशाचे ब्रिटिश लेखक, साहित्यिक लिखाणासाठी.
व्हेन्कटरमण रामकृष्णन (२००९) : क्षेत्र : रसायनशास्त्र : रिबोसोमची रचना आणि कार्य यावर संशोधन. (भारतीय वंशाचे ब्रिटिश-अमेरिकन वैज्ञानिक)
कैलाश सत्यार्थी (२०१४) : क्षेत्र : शांतता : बालकांच्या शिक्षण, हक्क आणि बालमजुरीविरोधातील लढ्यासाठी.
अभिजित बॅनर्जी (२०१९) : क्षेत्र : अर्थशास्त्र : गरिबीविरोधी धोरणांवरील प्रयोगात्मक संशोधन (एस्थर डुफ्लो आणि मायकेल क्रेमर यांच्यासह).
शांततेचा नोबेल मिळालेले जगभरातील प्रमुख व्यक्ती
-मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर : १९६४ : वर्णभेदाविरुद्ध आणि मानवी हक्कांसाठी शांततामय आंदोलनाचे नेतृत्व.
-ले डख थो आणि हेन्री किसिंजर : १९७३ : व्हिएतनाम युद्धातील युद्धविरामासाठी प्रयत्न.
-मदर तेरेसा : १९७९ : गरीब, रुग्ण आणि निराधार लोकांसाठी मानवतावादी कार्य.
-दलाई लामा : १९८९ : तिबेटच्या स्वातंत्र्यासाठी अहिंसक संघर्ष आणि जागतिक शांततेचा प्रसार.
-आंग सान सू ची : १९९१ : म्यानमारमध्ये लोकशाही आणि मानवाधिकारांसाठी अहिंसक संघर्ष.
-नेल्सन मंडेला : १९९३ : दक्षिण आफ्रिकेतील वर्णभेदविरोधी लढ्यात नेतृत्व.
-एफ. डब्ल्यू. डी क्लार्क : १९९३ : नेल्सन मंडेला यांच्यासह वर्णभेद समाप्तीसाठी प्रयत्न.
-कोफी अन्नान : २००१ :संयुक्त राष्ट्रसंघाचे महासचिव म्हणून जागतिक शांतता आणि मानवाधिकारांच्या प्रोत्साहनासाठी कार्य.
जिमी कार्टर : २००२ : संघर्ष निराकरण आणि लोकशाही, मानवी हक्कांच्या प्रसारासाठी कार्य.
-अल गोर : २००७ : जागतिक तापमानवाढ आणि हवामान बदलांविषयी जनजागृती.
-बराक ओबामा : २००९ : आंतरराष्ट्रीय मुत्सद्देगिरी, लोकशाही आणि आण्विक निशस्त्रीकरणासाठी योगदान.
-लिउ झियाओबो : २०१० :चीनमध्ये लोकशाही आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष.
-मलाला युसुफझाई : २०१४ :मुलींच्या शिक्षणाच्या हक्कासाठी आणि महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी लढा.
-कैलाश सत्यार्थी : २०१४ : योगदान: बालमजुरीविरोधी चळवळ आणि बालकांच्या शिक्षणासाठी कार्य.
-नर्गेस मोहम्मदी : २०२३ : योगदान: इराणमधील महिलांच्या हक्कांसाठी आणि मानवाधिकारांसाठी संघर्ष.
१० डिसेंबरला पुरस्कार वितरण
दरवर्षी १०डिसेंबरला, नोबेलच्या मृत्यूदिनानिमित्त हे पुरस्कार दिले जातात. चुकीची जाणीव हीच परिवर्तनाची पहिली पायरी आहे हे नोबेलच्या विचारसरणीतून दिसून येते. त्याच्या डायनामाइटच्या शोधाने जग हादरले, पण त्याच्या विचारांनी जगाला शांततेचा मार्ग दाखवला हेदेखील खरे आहे.
